Nga Identiteti Inspektorati për Përdorimin e Gjuhëve, i themeluar në vitin 2019 me objektivin thelbësor për të mbrojtur statusin e gjuhës shqipe në institucionet shtetërore, rezultoi në një dështim operacional. Ai nuk arriti të përmbushte misionin e tij mbikëqyrës, duke bërë që shkeljet e ligjit të ktheheshin në praktikë të përditshme. Përfundimisht, ky organ humbi pavarësinë e tij, me kompetencat që iu transferuan Ministrisë së Drejtësisë, duke shënuar kështu fundin e një eksperimenti institucional të ngecur.
Themelimi i Inspektoratit u bë në dhjetor të vitit 2019, bazuar në Ligjin për Inspektoratin për Përdorimin e Gjuhëve, i cili u publikua në “Gazetën Zyrtare” nr. 220/19. Ky ligj parashikonte krijimin e dy institucioneve kyçe: Inspektoratit për Përdorimin e Gjuhëve dhe Agjencisë për Zbatimin e Gjuhës. Roli i Inspektoratit ishte i qartë: të monitoronte zbatimin e ligjit dhe të ndëshkonte çdo shkelje, ndërsa Agjencia do të ofronte asistencë teknike. Në teori, këto struktura ishin menduar si “gardianët” e gjuhës shqipe, por në praktikë, Inspektorati u shndërrua shpejt në një “dezertor” të misionit të tij.
Qëllimi themelor i Inspektoratit ishte i definuar qartë: “Mbikëqyrja e zbatimit të Amandamentit V të Kushtetutës dhe të dispozitave të Ligjit për Përdorimin e Gjuhëve në të gjitha institucionet shtetërore”. Megjithatë, mungesa e inspektorëve aktivë në terren dhe prania e drejtorëve të emëruar politikisht, të cilët nuk krijuan një strukturë funksionale, penguan çdo përparim. Shkeljet ishin të shumta dhe të përditshme, ku dokumente zyrtare, tabela dhe komunikime shpesh nuk përfshinin gjuhën shqipe, duke e kthyer ligjin në një normë thjesht formale dhe jo të zbatuar. Disfunksionaliteti u theksua edhe nga raportet, ku Inspektorati justifikoi mungesën e veprimit në terren me “arsye objektive dhe institucionale”, si mungesa e mjeteve apo çështjet ligjore që lidheshin me subjektivitetin juridik.
Politizimi i thellë dhe mungesa e transparencës shënuan fatin e këtij institucioni. Nga një organ i fuqishëm mbikëqyrës, Inspektorati mbeti një strukturë pa ndikim real, duke dështuar të krijonte mekanizma të qartë raportimi dhe ndëshkimi. Sot, situata paraqet një përkeqësim të mëtejshëm; Inspektoratit i janë hequr kompetencat e pavarura dhe është zhvendosur nën varësinë e Ministrisë së Drejtësisë. Ky veprim ka zhdukur plotësisht autonominë që dikur i ishte besuar si mbrojtës i gjuhës shqipe. Rasti i Inspektoratit për Përdorimin e Gjuhëve shërben si shembull tipik i një institucioni të krijuar me një mision të lartë, por që dështoi thellësisht në zbatimin praktik, duke lënë hapësirë që shkeljet të bëhen rutinë dhe duke humbur çdo peshë dhe ndikim që ligji fillimisht i kishte dhënë.