Nga Identiteti Propozimi që Gjykata Kushtetuese, pa shumicën Badinter, nuk mund të shfuqizojë ose anulojë ligjet ose dispozitat e tyre të miratuara me shumicën Badinter në Kuvend, në fakt do të thotë futja e kritereve etnike dhe gjuhësore në procesin e vendimmarrjes së Gjykatës Kushtetuese, gjë që është në kundërshtim me standardet ndërkombëtare dhe evropiane dhe praktikën evropiane në përgjithësi, dhe është e huaj për vetë natyrën si të gjyqësorit të rregullt ashtu edhe të atij kushtetues, dhe si e tillë përfaqëson një ide jashtëtokësore që nuk ekziston askund në botë.
Jeton Shasivari
(Autori është profesor universitar i së drejtës kushtetuese në UEJL)
Para së gjithash, duhet të dallohen dy çështje të ndryshme. Çështja e parë ka të bëjë me përbërjen e Gjykatës Kushtetuese dhe zgjedhjen e gjyqtarëve kushtetues, ndërsa çështja e dytë ka të bëjë me procesin e vendimmarrjes së Gjykatës Kushtetuese.
Lidhur me çështjen e parë, standardet ndërkombëtare dhe evropiane për shoqëritë me diversitet etnik dhe gjuhësor rekomandojnë një përbërje pluraliste në aspektin etnik dhe gjuhësor të gjykatave kushtetuese si një faktor i rëndësishëm që synon forcimin e qëllimit të domosdoshëm legjitim shoqëror të Gjykatës Kushtetuese si mbrojtëse e Kushtetutës, dhe Maqedonia i ka përmbushur këto standarde me Shtojcën A (Neni 109) të Marrëveshjes Kornizë të Ohrit dhe me Amendamentin Kushtetues XV të vitit 2001 përmes zgjedhjes së tre gjyqtarëve kushtetues me shumicë të dyfishtë, pra me një shumicë të ashtuquajtur të madhe Badinter në Parlament.
Megjithatë, propozimi që Gjykata Kushtetuese, pa shumicën Badinter, nuk mund të shfuqizojë ose anulojë ligjet ose dispozitat e tyre të miratuara me shumicë Badinter në Kuvend, në të vërtetë do të thotë futja e kritereve etnike dhe gjuhësore në procesin e vendimmarrjes së Gjykatës Kushtetuese, gjë që është në kundërshtim me standardet ndërkombëtare dhe evropiane dhe praktikën evropiane në përgjithësi dhe është e huaj për vetë natyrën e gjyqësorit të rregullt dhe kushtetues, dhe si e tillë përfaqëson një ide jashtëtokësore që nuk ekziston askund në botë. Për shembull, ekzistojnë modele praktike të shteteve ku përzgjedhja e gjyqtarëve kërkohet të pasqyrojë përbërjen gjuhësore ose etnike të shoqërisë, por askund në botë nuk ka modele të gjykimit bashkëetnik, pra kërkesa etnike ose gjuhësore për një numër të caktuar gjyqtarësh që do të votonin në një mënyrë ose në një tjetër.
Ky propozim për të futur origjinën gjuhësore ose etnike të gjyqtarëve kushtetues si kriter për marrjen e vendimeve është në kundërshtim si me standardet ndërkombëtare ashtu edhe me ato evropiane të etikës gjyqësore, pavarësisë dhe paanshmërisë së gjyqtarëve kushtetues, si dhe me një gjykim të drejtë, sepse do të thoshte që gjyqtarët kushtetues nuk do të gjykonin objektivisht vetëm sipas Kushtetutës, por edhe subjektivisht sipas diçkaje që është jashtë Kushtetutës dhe në përgjithësi jashtë fushëveprimit të vetë ligjit duke futur kritere të paligjshme (politike) në gjykimet kushtetuese.
Një propozim i tillë është në kundërshtim me standardet ndërkombëtare dhe evropiane të kolegjialitetit të Gjykatës Kushtetuese si organi i vetëm shtetëror në të cilin çdo gjyqtar kushtetues i zgjedhur është anëtar i gjykatës me të drejta të barabarta vote, i cili vepron në mënyrë të pavarur dhe autonome në cilësinë e tij personale dhe profesionale, dhe jo si përfaqësues i një bashkësie të caktuar etnike ose gjuhësore, dhe ky standard nënkupton edhe marrjen e vendimeve me shumicë votash. Në rast se nuk ka unanimitet midis gjyqtarëve kushtetues, atëherë vendimi i shumicës mbizotëron, dhe një propozim i tillë në fakt praktikisht shkatërron vendimmarrjen me shumicë të Gjykatës Kushtetuese si një standard ndërkombëtar dhe evropian përmes mundësisë së bllokimit të miratimit të një vendimi kolegjial nga shumica e gjyqtarëve kushtetues.
Ky propozim shkel gjithashtu pozicionin e barabartë të gjyqtarëve kushtetues, sepse u jep disa gjyqtarëve kushtetues të drejtën e vetos, ndërsa u mohon gjyqtarëve të tjerë kushtetues të njëjtën të drejtë.
Dhe, në fund të fundit, një propozim i tillë praktikisht minon sundimin e ligjit si një vlerë themelore e rendit tonë kushtetues, sepse, duke supozuar se nuk ka shumicë Badinter në Gjykatën Kushtetuese për të shfuqizuar ose anuluar një ligj (ose dispozitë të tij) të miratuar nga një shumicë Badinter në Parlament, atëherë një ligj i tillë ose dispozitë e tij do të vazhdojë të jetë i vlefshëm në rendin juridik, edhe pse shumica e gjyqtarëve kushtetues do ta konsiderojnë atë jokushtetues. Një situatë e tillë do të çojë në arbitraritet, voluntarizëm ligjor dhe manipulim politik dhe është një shembull shkollor i asaj që quhet në doktrinën kushtetuese gjermane: ndryshimi de facto i kushtetutës përmes një ligji jokushtetues, pra ndryshimi i kushtetutës pa zbatuar një procedurë të përcaktuar kushtetutërisht për ndryshimin e saj. Për më tepër, kjo do të çojë edhe në mosfunksionimin e Gjykatës Kushtetuese, sepse kjo gjykatë do të jetë e kyçur me një dry politik dhe do të pushojë së qeni roje e kushtetutës sepse nuk do të ishte në gjendje të ushtronte kontroll mbi kushtetutshmërinë e ligjeve si kompetencë të saj të parë dhe themelore.
Në vitin 2005, për shkak të reformës së mundshme të Gjykatës Kushtetuese, Përfaqësuesi i Lartë i Bosnjës dhe Hercegovinës, politikani britanik Paddy Ashdown, nëpërmjet Shefit të Departamentit për Çështje Ligjore, iu drejtua Komisionit të Venedikut me pyetjen: nëse vendimet e Gjykatës Kushtetuese të Bosnjës dhe Hercegovinës duhet të jenë të vlefshme vetëm nëse të paktën një gjyqtar nga secili popull përbërës e mbështet vendimin, me Komisionin e Venedikut në përfundimin e tij që dha një përgjigje negative, duke theksuar se rregulli që kërkon që vendimet e Gjykatës Kushtetuese të Bosnjës dhe Hercegovinës të jenë të vlefshme vetëm nëse të paktën një gjyqtar nga secili popull përbërës e mbështet vendimin është në kundërshtim me standardet evropiane (gjë që u diskutua edhe në këtë artikull) dhe nuk mund të justifikohet nga situata specifike e këtij vendi dhe është në kundërshtim me një numër të madh parimesh kushtetuese dhe mund të krijojë probleme serioze praktike.
Edhe Robert Badinter (1928-2024), një profesor i njohur francez i drejtësisë në Universitetin e Sorbonës, i cili si president i Komisionit të Arbitrazhit për ish-Jugosllavinë, u bë i njohur në vendin tonë me rekomandimin se përdorimi i emrit “Maqedoni” nuk mund të nënkuptonte asnjë pretendim territorial ndaj një shteti tjetër dhe ishte një mbështetës i fortë i pavarësisë së Republikës, nuk e rekomandoi shumicën e Badinterit në asnjë nga veprat e tij dhe në procesin e vendimmarrjes së Gjykatës Kushtetuese.