Nga Identiteti Fjalia “Deri në Han të Elezit për barna…” është një refren i njohur për rojet kufitare në pikën e Bllacës, që ndan Maqedoninë e Veriut me Kosovën. Kjo shprehje dëgjohet rregullisht, sidomos gjatë fundjavave, kur shtetasit maqedonas kalojnë kufirin drejt shtetit fqinj në kërkim të barnave më të lira ose atyre që nuk gjenden në tregun vendas. Hani i Elezit, qyteti i parë në anën kosovare, vetëm pak kilometra larg kufirit, është shndërruar në një destinacion të shpeshtë për këtë qëllim.
Ndërsa disa udhëtojnë rreth 35-40 kilometra drejt Ferizajt për të kombinuar pazarin me blerjen e medikamenteve, për ata që kalojnë kufirin me Serbinë në Tabanoc, destinacioni kryesor është Vranja. Edhe pse shteti nuk posedon shifra zyrtare mbi numrin e qytetarëve që blejnë barna jashtë vendit apo mbi shumat e konsiderueshme monetare që derdhen për këtë qëllim, dëshmitë e shumta të qytetarëve konfirmojnë se kjo praktikë është e përhapur dhe synon kryesisht Kosovën e Serbinë.
Qytetarët kërkojnë barna për sëmundje të zemrës, trombozë, astmë, si dhe medikamente që nuk janë pjesë e listës pozitive dhe nuk subvencionohen nga Fondi për Sigurim Shëndetësor (FSSH). Shpesh, bëhet fjalë për barna të shtrenjta ose thjesht të padisponueshme në farmacitë e Maqedonisë së Veriut, duke detyruar pacientët t’i blejnë privatisht edhe pse janë të përshkruara nga mjeku. Millan S., 48 vjeç nga Shkupi, i cili merr terapi për sëmundje kardiovaskulare, shprehet se kostot mujore janë “për të qarë” dhe se në Serbi janë më të lira. Dragan M., 60 vjeç, po ashtu nga Shkupi, duhet të marrë “Ksarelto” 15 miligramë pas një operacioni, por ky bar, i përshkruar nga mjeku, blihet vetëm privatisht me një çmim prej rreth 47 eurosh në Maqedoninë e Veriut.
Në Kosovë, i njëjti medikament blihet për rreth 20 euro, madje edhe më lirë, siç konfirmon një verifikim i Radio Evropa e Lirë (REL), ndërsa në Serbi kushton më pak se në Maqedoninë e Veriut. Marina V. nga Shkupi përballet me mungesa të rregullta të “Salofalk 500” për kolit, duke e detyruar të sigurojë ilaçin nga Serbia, pavarësisht se në vendin e saj është më lirë, por e padisponueshme. Gjithashtu, pensionistja Dragica B. blen sprejin inhalues “Spiolorespimat” në Ferizaj për rreth 1.500 denarë, kur në Maqedoninë e Veriut kushton rreth 2.600 denarë. Të gjitha këto raste dëshmojnë për një “turizëm farmaceutik” në rritje.
Problemet me çmimet e larta dhe mungesat e barnave shpjegohen nga ekspertët me disa faktorë. Vesna Stavrova, kryetare e Odës Farmaceutike të Maqedonisë, thekson se Maqedonia e Veriut është një treg i vogël, gjë që ul fuqinë negociuese të shtetit me gjigantët farmaceutikë. Kostot e importit, si transporti, dogana dhe marzhat, rrisin gjithashtu çmimin. Ajo shton se normat e ndryshme tatimore në vendet fqinje shpesh i bëjnë barnat më të lira atje. Mungesa e barnave mund të vijë nga mungesa e substancës aktive për prodhim, rritja e kostove doganore, pengesat administrative ose tenderuese, si dhe nga mungesa e interesit komercial të prodhuesve për t’i regjistruar apo mbajtur në shitje vazhdimisht disa barna në tregun maqedonas.
Politika e çmimeve të barnave përcaktohet nga Ministria e Shëndetësisë, duke analizuar çmimet në pesë vende referente të rajonit (Sllovenia, Kroacia, Serbia, Bullgaria dhe Greqia) dhe duke vendosur çmimin maksimal bazuar në mesataren e dy çmimeve më të ulëta. Farmacitë kanë një marzhë fikse të përcaktuar (20-28%), ndërsa barnat e mbuluara nga shteti kanë çmime të njëjta kudo. Ministria thekson se çmimet nuk janë rritur, por pranon që kompanitë mund të furnizojnë të njëjtin bar me çmime të ndryshme në varësi të sasisë, numrit të pacientëve dhe kushteve të tregut. Serbia, si një treg më i madh me marzha dhe TVSH më të ulët, shpesh ofron barna 30 deri në 50 për qind më lirë, gjë që tërheq edhe shtetas nga Bosnja dhe Hercegovina.
Konsekuencat e kësaj situate janë alarmante, siç theksohet edhe nga institucionet ndërkombëtare. Organizata Botërore e Shëndetësisë (OBSH) në një raport të vitit 2022, theksoi se Maqedonia e Veriut ka kosto të larta për kujdesin shëndetësor, kryesisht për shkak të pagesave private për barna. Rreth 40.4% e shpenzimeve totale për shëndetësi në vitin 2019 vinin nga xhepi i qytetarëve, duke shkaktuar shpenzime katastrofike, sidomos për familjet e varfra. Raporti i fundit i Komisionit Evropian vëren se kjo shifër ka arritur në 41.7%, duke penguar aksesin e barabartë në kujdesin shëndetësor.
Megjithatë, ka shenja shprese për përmirësim. Lista pozitive e barnave u zgjerua në shtator 2024 pas një dekade, dhe drejtori i FSSH, Sasho Klekovski, ka paralajmëruar zgjerime të tjera në vitin 2026, me fokus në barnat për sëmundjet kardiovaskulare, të cilat janë shkaktare për rreth 60% të vdekjeve në vend. “Ksarelto” është një nga prioritetet për t’u përfshirë në këtë listë, një lëvizje që do të lehtësonte ndjeshëm barrën financiare për pacientët. FSSH thekson se mbështet fuqishëm masa dhe reforma për një disponueshmëri më të madhe të barnave me çmime të drejta dhe kosto më të ulëta, duke adresuar kështu një problem kyç që prek thellë shëndetin publik dhe financat familjare në Maqedoninë e Veriut.